"Bacaklarım çocukluğumdan beri çarpık, yetişkin biri olarak bunun düzelme şansı var mı?" Bize gelen soruların önemli bir kısmı bu cümleyle başlıyor. Çoğu zaman soran kişiye küçükken "büyüyünce düzelir" denmiş, ama düzelmemiş. Bir kısmı ise uzun yürüyüşten sonra dizinin iç tarafında başlayan ağrının bacağın şekliyle ilgisi olup olmadığını merak ediyor.
Bu yazıda yetişkinlerde çarpık bacağın neden olduğunu, dize ne yaptığını ve nasıl ölçüldüğünü anlatıyoruz. Egzersizin ve fizyoterapinin neyi değiştirebileceğini, kimlerin ameliyata aday olduğunu ve ameliyattan sonra yürümenin aylar içinde nasıl ilerlediğini de bulacaksınız.
Günlük dilde "çarpık bacak" iki farklı durum için kullanılıyor. Ayak bilekleri bitişikken dizlerin birbirinden uzak kaldığı duruma O bacak (genu varum), dizler bitişikken ayak bileklerinin ayrıldığı duruma X bacak (genu valgum) deniyor. Bu yazı yetişkinlerde O bacağı anlatıyor; X bacağın nedenleri ve tedavi planı farklıdır.
Küçük çocuklarda belli bir derecede O bacak gelişimin normal bir evresidir ve çoğunlukla büyümeyle düzelir. Yetişkinde ise kemik büyümesi tamamlanmıştır. Bugün bacağınızın şekli neyse, kendiliğinden değişmeden öyle kalır.
Yetişkinlerin çoğunda eğrilik kaval kemiğinin (tibia) şeklinden, bir kısmında da buna ek olarak uyluk kemiğinden (femur) kaynaklanır. Sık görülen nedenler şunlar:
İlişki ters yönde de işleyebilir. Dizin iç tarafındaki kıkırdak aşındıkça eklem biraz daha O pozisyonuna kayabilir, bu yüzden hafif bir eğrilik ileri yaşta yavaşça artabilir. Kısa sürede ortaya çıkan ya da hızla artan, yalnız tek bacakta görülen bir eğrilik ise beklenmeden bir hekime gösterilmelidir.
Düz bir bacakta vücut ağırlığı aşağı yukarı dizin ortasından geçer. O bacakta bu çizgi içe kayar ve her adımda yükün daha büyük kısmını dizin iç tarafı taşır. Yıllar içinde bu fazla basınç dizin iç yüzünde ağrıya ve oradaki kıkırdağın erken aşınmasına yol açabilir.
O bacağı olan herkeste diz sorunu çıkmaz, pek çok kişi hiç ağrı yaşamaz. Ağrı başladığında ise cerrahın ilk baktığı şeylerden biri bacak dizilimidir, çünkü dizin bir tarafının diğerinden hızlı aşınmasını açıklayan çoğu zaman budur.
Muayene ayakta başlar. Hekim bacaklarınıza önden ve yandan bakar, ayak bilekleri bitişikken dizler arasındaki mesafeyi ölçer ve yürüyüşünüzü izler. Ardından dizin kendisi değerlendirilir: ağrının yeri, dizin ne kadar büküldüğü ve açıldığı, bağların sağlamlığı. Bacak boyu farkı da kontrol edilir.
Asıl kararı veren tetkik, ayakta çekilen ve kalçadan ayak bileğine kadar iki bacağı birlikte gösteren röntgendir. Ayakta çekilmesi önemlidir, çünkü bacağı vücut ağırlığı altındayken gösterir. Cerrah bu görüntü üzerinde ağırlığın kalçadan ayak bileğine indiği çizgiyi çizer, uyluk ve kaval kemiğinin açılarını ölçer. Böylece eğriliğin hangi kemikten geldiği, kaç derecelik düzeltme gerektiği ve hangi kemiğe müdahale edileceği belli olur.
Diz ağrıyorsa eklemin durumuna da bakılır; kıkırdak ya da menisküs hasarından şüphelenilirse MR istenebilir. Elinizdeki röntgenleri ilk değerlendirme için gönderebilirsiniz. Tüm bacağı göstermiyorlarsa genellikle yeni çekim istenir.
İnternette çarpık bacağı egzersizle, esneme hareketleriyle ya da gece takılan atellerle düzeltmeyi vaat eden çok sayıda video var. Yetişkinde bunların hiçbiri kemiğin şeklini değiştirmez. Bu hareketler olsa olsa, şekli aynen kalan bir kemiğin çevresindeki kasları güçlendirir.
Bu, cerrahi dışı yöntemlerin işe yaramadığı anlamına gelmiyor. Diz ağrısında çoğu zaman ilk adım bunlardır ve bazı kişiler için yeterli olur:
Bu yöntemlerin sınırı şu: kaslara ve şikâyetlere yardımcı olurlar, ama ağırlık çizgisini dizin ortasına geri taşımazlar. Düzgün uygulanan bir programa rağmen ağrı tekrar tekrar dönüyorsa ya da röntgende eklemin iç tarafında aşınma görülüyorsa, bacak diziliminin düzeltilmesi konuşulmaya başlanır.
Çarpık bacak düzeltmesi bir kemik ameliyatıdır. Osteotomi denen bu işlemde cerrah kemiği kontrollü biçimde keser, planlanan açıya getirir ve sabitler; böylece bacak daha düz olur ve yük dize daha dengeli dağılır. Şu durumlarda aday olabilirsiniz:
Belirli bir üst yaş sınırı yoktur; dizin durumu ve genel sağlığınız yaştan daha belirleyicidir. Sigara kemik iyileşmesini yavaşlatır ve sizi koltuk değneklerinde daha uzun tutar.
Yöntem, eğriliğin nereden kaynaklandığına ve ne kadar düzeltme gerektiğine göre seçilir. Eğrilik daha çok kaval kemiğinin üst kısmındaysa, dizin hemen altında bir kama açılarak ya da kapatılarak bacak hizalanır (yüksek tibial osteotomi). Bazı durumlarda kemik tek ameliyatta kesilip düzeltilir ve bacak içindeki plak ve vidalarla tutulur. Karmaşık deformitelerde, büyük düzeltmelerde ya da bacak boyu farkında ise İlizarov veya hekzapod gibi bacağın dışında duran bir çerçeve takılır ve birkaç hafta boyunca her gün biraz ayarlanır. Bu yol düzenli kontroller gerektirdiği için çok daha uzun bir kalış ya da tekrar gelişler demektir.
İki bacak bazen aynı ameliyatta düzeltilebilir. Çoğu zaman ise birkaç ay arayla iki aşamada yapılır; böylece her zaman basabileceğiniz bir bacağınız olur.
Asıl nedeniniz görünüşse kararı iyice tartın. Ameliyat kemiğe yapılır, iyileşmesi aylar sürer ve gerçek riskleri vardır: yarada ya da çivi yerlerinde enfeksiyon, kemiğin geç kaynaması, bacağın planlanandan biraz daha az ya da fazla düz olması ve nadiren kaval kemiğinin üst kısmına yakın geçen sinirin etkilenmesi. Karar vermeden önce cerrahınız size özel riskleri sizinle konuşur.
İlk günlerden itibaren koltuk değnekleriyle yürürsünüz. Hastanede kalış genellikle iki ila üç gecedir; ilk iki haftanın geri kalanı günlük yürüyüş, yara kontrolü ve fizyoterapiyle geçer. Ülkenize ya da şehrinize dönmeden önce çekilen röntgen ve yapılan yara kontrolü, kemiğin planlandığı gibi durup durmadığını gösterir.
| Zaman | Genellikle ne olur |
|---|---|
| 1-2. hafta | Koltuk değnekleriyle yürüme, ameliyatlı bacağa sınırlı yük, yara kontrolleri, ilk fizyoterapi seansları |
| 3-6. hafta | Bacağa giderek daha fazla yük verme, düzenli fizyoterapi |
| 6. hafta civarı | Yönteme ve kemiğin iyileşmesine bağlı olarak pek çok kişi koltuk değneği olmadan yürümeye başlar |
| 3. ay civarı | Kemik genellikle kaynamıştır, günlük işlerin çoğuna dönülür |
| 3-6. ay | Cerrahın önerisiyle spora kademeli dönüş |
Bunlar genel aralıklardır. Size özel planı, kullanılan yönteme ve kontrol röntgenlerinde kemiğin görünümüne göre hekiminiz belirler. Dış çerçeve kullanılan tedavide takvim farklı ve daha uzundur.
Bacak ameliyatı da uzun bir uçuş da kan pıhtısı riskini artırır. Bu nedenle planınızda hekimin reçete ettiği kan sulandırıcı ilaç, kompresyon çorabı, ilk günlerden itibaren yürüme ve mümkünse bacağınızı uzatabileceğiniz koridor tarafında bir koltuk yer alır. Cerrahınız uçuşa ancak güvenli olduğunda izin verir; bu kararın nasıl verildiğini ameliyattan sonra ne zaman uçabilirsiniz yazımızda anlattık. Bir baldırınızda şişlik ve ağrı ya da ani nefes darlığı olursa en yakın acil servise başvurun.
İyileşmenin büyük kısmı evinize döndükten sonra geçer. Bu yüzden yaşadığınız yerde bir fizyoterapiste ve röntgen çektirebileceğiniz bir merkeze ihtiyacınız olacak; ikisini de yola çıkmadan ayarlayın. Plak ve vidalar çoğunlukla yerinde kalabilir, bazen ileride çıkarılır. Kemik yeni konumunda kaynadıktan sonra düzeltme kalıcıdır.
Medicape'te çarpık bacak düzeltmesini Prof. Dr. Cengiz Eser yapıyor. Hiçbir planlama yapılmadan önce tüm bacak röntgenlerinizi çevrim içi görüşmede inceliyor, hangi yöntemi neden önerdiğini anlatıyor. Ameliyat, Adana'daki anlaşmalı hastanemiz Özel Medline Adana Hastanesi'nde yapılıyor. Standart plan Adana'da yaklaşık 14 günü kapsıyor; günlerin ayrıntısı çarpık bacak tedavisi sayfamızda, yol ve konaklama tarafı ise tedavi için seyahat planı yazımızda. Koltuk değnekleriyle geçecek bu günlerde yanınızda bir refakatçi olmasını öneriyoruz.
Döndükten sonra kontrol röntgenlerinizi belirlenen zamanlarda gönderiyorsunuz, Prof. Dr. Eser bunları çevrim içi değerlendiriyor. Yanınızda yerel ekibiniz için yazılı bir taburcu özeti ve fizyoterapi planı oluyor. Bu aşamanın nasıl işlediğini tedavi sonrası uzaktan takip yazımızda bulabilirsiniz.
Yetişkinde hayır. Kemik büyümesi tamamlandıktan sonra egzersiz, atel ya da fizyoterapi kemiğin şeklini değiştiremez. Kasları güçlendirir ve diz ağrısına yardımcı olabilir, ama bacak dizilimi yalnız cerrahiyle düzeltilir.
Belirli bir üst yaş sınırı yoktur. Kemik büyümesinin tamamlanmış olması gerekir, bu da genellikle ergenliğin son yıllarına denk gelir. Sonrasında dizin sağlığı ve genel sağlık durumu yaştan daha önemlidir.
İlk günlerden itibaren koltuk değnekleriyle yürürsünüz. Pek çok kişi altıncı hafta civarında koltuk değneğini bırakır ve üçüncü ay civarında günlük işlerinin çoğuna döner. Süre yönteme ve kemiğin kaynamasına göre değişir.
Bazen. Çoğu zaman birkaç ay arayla iki aşamada yapılır; böylece biri iyileşirken diğer bacağınıza güvenebilirsiniz. Hekiminiz röntgenlerinize ve her bacağın ne kadar düzeltme gerektirdiğine göre karar verir.
Türkçe
